از پایان ۶ ماهگی، شیر مادر بهتنهایی دیگر تمام نیازهای نوزاد را پوشش نمیدهد و زمان شروع تغذیه کمکی فرا میرسد. در این مقاله، قدمبهقدم همراه شما هستیم تا بدانید چه غذایی، در چه زمانی و چگونه با خیال راحت به نوزادتان معرفی کنید.
تا حدود پایان ۶ ماهگی، اگر نوزاد رشد خوبی داشته باشد و شیر خوردن مؤثر باشد، شیر مادر (یا در موارد خاص، شیر مصنوعی با تجویز پزشک) معمولاً بخش اصلی نیازهای تغذیهای او را تأمین میکند. اما بعد از این سن، ذخایر بدن و نیاز رشد سریع نوزاد، فقط با شیر پوشش داده نمیشود و لازم است غذاهای کمکی بهتدریج وارد برنامه غذایی او شوند.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
تغذیه کمکی به معنای اضافهکردن غذاهای مناسب، در کنار شیر، نه بهجای شیر است. هدف از تغذیه کمکی نوزاد شامل موارد زیر است:
بر اساس توصیههای WHO و AAP، تغذیه کمکی باید از حدود ۶ ماهگی آغاز شود و با ادامه شیر مادر تا دستکم ۱۲ ماهگی و ترجیحاً تا دوسالگی یا بیشتر همراه باشد. در بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰ نیز ارزیابی تغذیه تکمیلی شیرخوار از پایان ۶ ماه تا ۱۲ ماه بهطور مشخص مطرح شده و تأکید میشود که مادر از پایان ۶ ماهگی غذای کمکی را شروع کرده باشد.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰][WHO][AAP]
اگر نوزادتان به هر دلیل زودتر یا دیرتر از ۶ ماهگی آماده بهنظر میرسد، تصمیم نهایی را حتماً با پزشک یا ماما در میان بگذارید؛ زیرا هم رشد، هم وضعیت پزشکی، و هم نوع تغذیه (انحصاری با شیر مادر یا همراه با شیر مصنوعی) در زمان دقیق شروع تغذیه کمکی نقش دارند.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰][NHS]
قبل از اینکه وارد جزئیات سنی شویم، خوب است چند اصل پایه را بدانید؛ اصولی که مانند ستونهای یک خانه، کل تغذیه کمکی نوزاد را پشتیبانی میکنند.
در ۶ تا ۱۲ ماهگی، شیر مادر همچنان منبع اصلی تغذیه نوزاد است و غذاهای کمکی کمککننده هستند. یعنی:
در بوکلت کودک سالم، وقتی تغذیه نوزاد فقط با شیر مصنوعی است، تأکید میشود که «مقدار و دفعات شیر مصنوعی مطابق سن شیرخوار» باشد و وزنگیری متناسب با سن او ارزیابی شود؛ همین منطق در کنار تغذیه کمکی هم صدق میکند.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
در ارزیابی تغذیه تکمیلی شیرخوار، تأکید میشود که غذا باید با «غلظت مناسب» تهیه شود و بهتدریج مقدار هر وعده به حدود ۱۲۵ سیسی (نصف لیوان) رسانده شود، به شرط تحمل نوزاد.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
به زبان ساده:
از همان ماههای اول تغذیه کمکی، لازم است نوزاد با انواع گروههای غذایی آشنا شود تا هم نیازهای تغذیهایاش تأمین شود، هم عادت غذایی متعادل شکل بگیرد. بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰ تأکید دارد که غذاهای متنوع از گروههای غذایی، بهویژه منابع پروتئین حیوانی مثل گوشت (گوسفند و مرغ)، و میوهها و سبزیهای غنی از ویتامین A و C به نوزاد داده شود.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
گروههای اصلی که باید کمکم وارد تغذیه نوزاد شوند:
در کنار تنوع، حواستان باید به ایمنی باشد؛ یعنی اجتناب از غذاهای خفهکننده، آلرژیزا در حجم زیاد، یا غذاهای آماده پرنمک و شکر.
در بوکلت کودک سالم، برای شیرخوار از پایان ۶ ماه تا ۱۲ ماه بهطور مشخص ذکر شده که نوزاد باید:
نمونهای از میانوعدههای توصیهشده:
تداوم این برنامه اگر درست اجرا میشود، باید تشویق شود؛ و اگر تعداد وعدهها یا میانوعدهها کافی نیست، آموزش لازم به مادر داده شود تا کودک هم وعدههای کافی و هم میانوعدههای مغذی دریافت کند.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
در بازه پایان ۶ ماهگی تا پایان ۸ ماهگی، تغذیه کمکی برای نوزاد تازه آغاز شده و بدن و سیستم گوارشش در حال آشنا شدن با غذاهای جدید است. در این مرحله، مهمترین نکته آرامبودن و پیشرفتن با قدمهای کوچک ولی مستمر است.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
بر اساس بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰، غذای نوزاد در این دوره باید بهصورت «پوره غلیظ» و «غذاهای کاملاً نرم شده» و متناسب با سن و شرایط شیرخوار باشد.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
ویژگیهای این غذاها:
برای تعیین غلظت مناسب، در بوکلت اشاره شده که از عکس راهنما استفاده شود؛ یعنی کارکنان بهداشت به مادر نشان میدهند که غذا چگونه باید باشد تا نه شل و آبکی، نه سفت و خفهکننده.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
در شروع تغذیه کمکی، معمولاً از غذاهای ساده، قابلهضم و کمحساسیت استفاده میشود. ترکیب کلی میتواند از توصیههای WHO و AAP پیروی کند، همراه با تأکید بوکلت بر منابع پروتئین حیوانی و میوهها و سبزیهای غنی از ویتامین A و C.[WHO][AAP][بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
مثالها:
هر غذای جدید را بهتر است تنها و در حجم کم در چند روز اول امتحان کنید تا اگر علائم حساسیت یا عدم تحمل گوارشی ایجاد شد، راحتتر بتوانید آن ماده غذایی را شناسایی و با نظر پزشک حذف کنید.[AAP][بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
در این بازه سنی، نوزاد باید بهتدریج «مقدار غذای متناسب با سن خود را در هر وعده بخورد» و مادر این مقدار را «بتدریج به ۱۲۵ سیسی یا نصف لیوان» برساند، بهشرط تحمل و علاقه نوزاد.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
بهطور عملی:
میانوعدهها نیز در این سن شروع میشوند: بر اساس بوکلت، ۱ تا ۲ میانوعده در روز، مانند پوره سبزیها (هویج یا سیبزمینی) و پوره میوهها (مثل موز)، بسته به اشتهای شیرخوار، بهعنوان بخشی از نیاز تغذیهای کودک باید داده شود.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
شروع غذا خوردن، فقط یک موضوع تغذیهای نیست؛ یک تجربه جدید برای نوزاد است که هم طعمهای تازه میچشد، هم بافتهای مختلف را لمس میکند، هم ارتباطش با شما در زمان غذا خوردن شکل میگیرد. چند نکته کمککننده:
از حدود ۸ ماهگی، بسیاری از نوزادان آمادهاند که علاوه بر پورههای کاملاً نرم، بافتهای کمی ضخیمتر و تکههای بسیار ریز و نرم را تجربه کنند. در این سن، عضلات دهان و زبان قویتر شده و علاقه به خودِ غذا خوردن بیشتر میشود.[WHO][AAP]
در این دوره، هنوز هم پایه تغذیه نوزاد باید «پوره غلیظ و غذاهای نرم شده» باشد؛ اما میتوان:
در این سن میتوان بهتدریج غذاهای دیگری مثل:
همچنان تأکید بوکلت بر استفاده از منابع پروتئین حیوانی و میوهها و سبزیهای غنی از ویتامین A و C به قوت خود باقی است؛ فقط تنوع و بافت در این سن بیشتر میشود.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
در این سن، بسیاری از شیرخواران میتوانند:
هنوز هم قاعده اصلی این است که کودک بر اساس اشتهای خود غذا بخورد؛ اگر یک روز کمتر خورد ولی شیر را خوب دریافت کرد و علائم بیماری ندارد، معمولاً جای نگرانی نیست. معیار مهم، رشد و روند وزنگیری است که در مراقبتهای دورهای بررسی میشود.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰][WHO]
در ۸ تا ۱۰ ماهگی، بسیاری از نوزادان دست به غذا میبرند، قاشق را میگیرند و علاقه دارند خودشان غذا را لمس و امتحان کنند. این مرحله برای رشد استقلال و مهارتهای حرکتی بسیار ارزشمند است.
نکاتی برای خودغذاخوری ایمن:
از حدود ۱۰ تا ۱۲ ماهگی، شیرخوار کمکم به سمت الگوی غذایی خانواده نزدیک میشود. هدف این است که در پایان یکسالگی، کودک بخش قابلتوجهی از انرژی و مواد مغذی خود را از غذاهای متنوع سفره خانواده بگیرد، البته با آداپتهکردن بافت، نمک و ادویهها برای سن او.[WHO][AAP]
در این دوره:
در این سن، کودک میتواند در کنار خانواده غذا بخورد؛ فقط لازم است بشقابش مخصوص باشد تا:
اهداف تغذیه در پایان سال اول شامل تأمین کافی انرژی، پروتئین, ویتامینها و مواد معدنی، حفظ رشد مناسب، و عادت غذایی خوب است؛ ارزیابی وزنگیری، قد و وضعیت عمومی در مراقبت یکسالگی انجام میشود.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰][WHO]
در پایان سال اول، بسیاری از کودکان:
در بوکلت تأکید شده که اگر مادر تعداد میانوعدههای مناسب به کودک میدهد، باید تشویق شود؛ در غیر اینصورت، لازم است آموزش ببیند تا میانوعدهها هم کافی و هم مغذی باشند.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
میانوعده، فقط «چیزی برای پرکردن شکم» نیست؛ بخشی از نیاز تغذیهای روزانه شیرخوار را تأمین میکند و باید از گروههای اصلی غذایی انتخاب شود.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
در گروه سنی ۶ تا ۱۲ ماه، بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰ توصیه میکند که:
یعنی بهجای بیسکویتهای شیرین یا تنقلات آماده، بهتر است:
در بوکلت تأکید میشود که اگر مادر تعداد میانوعدههای مناسب به کودک میدهد، باید به «تداوم این برنامه» تشویق شود؛ اگر نه، لازم است آموزش ببیند تا میانوعدهها هم کافی و هم مغذی باشند.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
پس اگر الان هم برای نوزادتان میانوعدهای مثل میوه یا پوره سبزی در نظر گرفتهاید، همین روند را ادامه دهید و فقط با بزرگترشدن، نوع و مقدار میانوعده را با توجه به سن و اشتهایش تنظیم کنید.
یکی از نگرانیهای رایج مادران در شروع تغذیه کمکی، ترس از آلرژی غذایی است. آشنایی با علائم، نحوه برخورد و زمان مراجعه به پزشک، کمک میکند هم نگران نباشید، هم بیاحتیاط غذاهای جدید را معرفی نکنید.
آلرژی غذایی یعنی واکنش غیرطبیعی و اغراقآمیز سیستم ایمنی بدن به یک ماده غذایی خاص. بدن نوزاد آن ماده را بهاشتباه «مضر» تشخیص میدهد و با علائم پوستی، گوارشی یا تنفسی واکنش نشان میدهد.[AAP][CDC]
در بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰، برای ارزیابی آلرژی غذایی شیرخوار تأکید میشود که از مادر پرسیده شود: «آیا با خوردن ماده غذایی خاصی، شیرخوار علائم آلرژی مثل تاول پوستی، جوش پوستی، اسهال، استفراغ، مشکل تنفسی و سرفه نشان میدهد؟».[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰]
بر اساس بوکلت و توصیه نهادهای بینالمللی مثل AAP و CDC، علائم ممکن است شامل:
شدت علائم میتواند از خفیف (مثل چند لکه پوستی) تا شدید (مثل مشکلات تنفسی) باشد. علائم شدید نیاز به اقدام فوری پزشکی دارند.
در بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰ توصیه شده است که اگر پاسخ مادر به وجود علائم آلرژی بعد از مصرف یک ماده غذایی خاص مثبت بود:
به زبان ساده، اگر بعد از خوردن یک غذای جدید، نوزاد علائم ذکرشده را نشان داد:
بوکلت تأکید میکند که از مادر پرسیده شود: «شما، همسرتان یا سایر فرزندانتان به برخی مواد غذایی آلرژی دارید؟»؛ زیرا سابقه خانوادگی میتواند خطر آلرژی در نوزاد را افزایش دهد.[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰][AAP]
اگر در خانواده آلرژی غذایی وجود دارد:
گاهی نوزاد به دلایل پزشکی، با شیر مصنوعی تغذیه میشود یا ترکیب شیر مادر و شیر مصنوعی را دریافت میکند. در این موارد، تغذیه کمکی همچنان از پایان ۶ ماهگی مطرح است، اما چند نکته باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
در بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰ آمده است که اگر شیرخوار با شیر مصنوعی تغذیه میشود، باید:
این ارزیابیها به این دلیل مهماند که تغذیه با شیر مصنوعی، اگر درست مدیریت نشود، ممکن است با خطر آلودگی، تهیه اشتباه، یا دریافت کم/زیاد انرژی همراه شود.[WHO][CDC]
در نوزادی که با شیر مصنوعی تغذیه میشود، تغذیه کمکی از پایان ۶ ماهگی همان اصول کلی را دارد:
فقط لازم است:
این جدول به شما کمک میکند تصویری کلی از نوع، حجم و دفعات غذا در هر بازه سنی داشته باشید. مقادیر تقریبیاند و باید بر اساس اشتهای کودک و ارزیابی رشد، با نظر پزشک یا ماما تنظیم شوند.
| بازه سنی | نوع غذا | حجم هر وعده (تقریبی) | تعداد وعدههای اصلی در روز | تعداد میانوعدهها در روز |
|---|---|---|---|---|
| پایان ۶ تا ۸ ماهگی | پوره غلیظ، غذاهای کاملاً نرم شده (برنج، سبزی، میوه، گوشت نرم)[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰] | شروع با چند قاشق، افزایش تدریجی تا حدود ۱۲۵ سیسی (نصف لیوان) در هر وعده[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰] | ۲ تا ۳ وعده غذای کمکی در روز[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰] | ۱ تا ۲ میانوعده مثل پوره هویج، سیبزمینی یا پوره موز[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰] |
| ۸ تا ۱۰ ماهگی | پوره غلیظ و غذاهای نرم با بافت کمی درشتتر، ترکیب غلات، سبزی، گوشت، حبوبات کاملاً پخته[WHO] | حدود نصف لیوان تا یک لیوان کوچک، بسته به اشتها و تحمل[WHO][بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰] | حدود ۳ وعده غذای اصلی در روز[WHO] | ۱ تا ۲ میانوعده مغذی از گروههای اصلی غذایی[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰] |
| ۱۰ تا ۱۲ ماهگی | غذاهای نرم و خردشده، نزدیک به سفره خانواده با نمک و ادویه کم، انواع گروههای غذایی[WHO][AAP] | نزدیک به وعدههای کوچک سفره خانواده، با حجم متناسب با اشتها و رشد[WHO] | ۳ وعده غذای اصلی خانوادگی تعدیلشده | ۱ تا ۲ میانوعده مثل میوه، ماست، سبزیجات نرم و غلات کامل[بوکلت کشوری کودک سالم ۱۴۰۰] |
تغذیه کمکی باید از حدود ۶ ماهگی آغاز شود و با ادامه شیر مادر تا دستکم ۱۲ ماهگی و ترجیحاً تا دوسالگی یا بیشتر همراه باشد.
بله، غذاهای خانگی که مناسب سن نوزاد و با بافت مناسب تهیه شدهاند، میتوانند گزینههای خوبی باشند.
بله، نوزادان ممکن است به برخی غذاها آلرژی داشته باشند و باید علائم آنها را زیر نظر داشت.
غذاهایی که نرم و قابلهضم هستند، مانند پوره میوهها و سبزیها، معمولاً برای نوزادان مناسبترند.
بله، در صورت نیاز پزشکی، میتوان از شیر مصنوعی استفاده کرد و تغذیه کمکی باید از پایان ۶ ماهگی آغاز شود.
فراماما پایش سلامت، مشاوره با ماما و روند هفتگی را رایگان در اختیارتان میگذارد
ورود به فراماما
فراماما