این مطلب صرفاً جهت اطلاعرسانی عمومی تهیه شده و جای معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک را نمیگیرد. در صورت مشاهده هر یک از علائم هشداردهنده، حتماً و بدون تأخیر با ماما یا پزشک خود یا نزدیکترین مرکز درمانی تماس بگیرید.
زایمان زودرس یعنی شروع انقباضات منظم رحمی همراه با تغییر واقعی در دهانه رحم، پیش از تکمیل هفته ۳۷ بارداری؛ شناخت بهموقع نشانههایی مثل فشار روبهپایین در لگن، تغییر ترشحات واژینال و انقباضات مکرر و منظم، فرصتی حیاتی برای مداخله پزشکی سریع و کاهش احتمال عوارض نوزادی فراهم میکند.
سن بارداری همیشه از اولین روز آخرین قاعدگی (LMP) محاسبه میشود، نه از تاریخ لقاح. بر همین اساس، بارداری به سهماهه اول (هفته ۱ تا ۱۳)، سهماهه دوم (هفته ۱۴ تا ۲۷) و سهماهه سوم (از هفته ۲۸ به بعد) تقسیم میشود و ترم یا بارداری کامل از هفته ۳۷ به بعد در نظر گرفته میشود. زایمانی که پیش از تکمیل هفته ۳۷ و پس از رسیدن جنین به آستانه قابلزیستی رخ دهد، زودرس نام میگیرد. طبق چارچوبهای بالینی بهروز، جنین از هفته ۲۲ بارداری قابلزیستن تلقی میشود، هرچند شانس زندهماندن و سلامت بلندمدت در این سن بهشدت پایین است و با هر هفتهای که بارداری ادامه پیدا کند بهبود مییابد [۱].
پزشکان زایمان زودرس را معمولاً به سه گروه تقسیم میکنند: زایمان بسیار زودرس (پیش از هفته ۲۸)، زایمان زودرس شدید (هفته ۲۸ تا ۳۱ و شش روز) و زایمان زودرس متوسط تا نزدیک به ترم (هفته ۳۲ تا ۳۶ و شش روز). هرچه سن بارداری در زمان تولد کمتر باشد، خطر مشکلات تنفسی، عفونت و مسائل عصبی-تکاملی در نوزاد بیشتر است، به همین دلیل حتی چند روز تعویق در زایمان، وقتی امکانپذیر باشد، میتواند تفاوت واقعی در پیشآگهی نوزاد ایجاد کند [۲]. توجه داشته باشید که بسیاری از زنان در هفتههای ۲۰ تا ۳۶ انقباضات نامنظم و بیخطر رحمی (براکستون هیکس) را تجربه میکنند که با استراحت و نوشیدن آب برطرف میشود؛ تمایز این حالت از زایمان واقعی زودرس نیازمند ارزیابی پزشکی است و صرفاً با احساس شخصی نمیتوان به آن رسید.
بدن پیش از زایمان زودرس معمولاً نشانههایی میفرستد که گاهی خفیف و قابل اشتباه با ناراحتیهای معمول بارداری هستند. توجه به الگو و تکرار این علائم اهمیت دارد، نه صرفاً وجود یکبارِ آنها.
هیچکدام از این نشانهها بهتنهایی قطعی نیست، اما تکرار همزمان چند مورد از آنها یا تشدید تدریجیشان در طول چند ساعت، دلیل کافی برای تماس فوری با ماما یا پزشک است. یادداشتبرداری از زمان شروع، تعداد و فاصله انقباضات به تیم درمانی کمک میکند سریعتر ارزیابی درستی انجام دهد [۲].
زایمان زودرس معمولاً یک علت واحد ندارد و ترکیبی از عوامل ساختاری، عفونی و سبک زندگی در بروز آن نقش دارد. سابقه زایمان زودرس در بارداری قبلی یکی از قویترین پیشبینیکنندهها است؛ زنانی که پیشتر این تجربه را داشتهاند نیازمند پیگیری دقیقتر در بارداری فعلی هستند. بارداری چندقلویی (دوقلو، سهقلو) به دلیل فشار بیشتر روی رحم و دهانه رحم، خطر را افزایش میدهد. کوتاهی سرویکس، ناهنجاریهای ساختاری رحم یا دهانه رحم، و جراحیهای قبلی روی سرویکس نیز از عوامل مکانیکی مهم به شمار میروند [۳].
عفونتها نقش برجستهای دارند؛ عفونتهای ادراری درماننشده، واژینوز باکتریایی و برخی عفونتهای داخل رحمی میتوانند مسیرهای التهابی منجر به انقباضات زودهنگام را فعال کنند. مشکلات جفتی مانند جفت سرراهی یا کندهشدن زودرس جفت، پلیهیدرآمنیوس، و بیماریهای زمینهای مادر از جمله فشار خون بالا (۱۴۰/۹۰ میلیمتر مرکوری و بالاتر، و در حالت شدید ۱۶۰/۱۱۰ و بالاتر) و دیابت نیز جزو عوامل خطر شناختهشده هستند [۴].
در کنار اینها، فاصله کوتاه بین دو بارداری، سن مادر کمتر از ۱۷ یا بیشتر از ۳۵ سال، بارداری از طریق روشهای کمکباروری، وزن کم پیش از بارداری یا تغذیه ناکافی، سیگار کشیدن، مصرف الکل یا مواد، استرس شدید و مزمن، و آسیب فیزیکی به شکم نیز میتوانند خطر را بالا ببرند. شناسایی این عوامل در ویزیتهای اولیه بارداری به تیم درمانی امکان میدهد برنامه پیگیری فردیسازیشدهای طراحی کند، نه اینکه صرفاً منتظر بروز علائم بماند.
برخی نشانهها اورژانسیاند و صبر کردن تا نوبت ویزیت بعدی توصیه نمیشود. اگر بین هفته ۲۰ تا ۳۶ بارداری هستید و هر یک از موارد زیر را تجربه میکنید، همین حالا با بیمارستان یا مرکز درمانی تماس بگیرید یا مراجعه کنید:
در این شرایط، خودارزیابی یا جستجوی اینترنتی جایگزین معاینه بالینی نمیشود؛ تیم درمانی با معاینه دهانه رحم، سونوگرافی و پایش انقباضات میتواند تشخیص دهد آیا واقعاً روند زایمان آغاز شده یا خیر. تأخیر در مراجعه، بهویژه در مواردی که مداخلاتی مثل کورتیکواستروئید یا انتقال به بیمارستان مجهز به بخش نوزادان ویژه لازم باشد، میتواند فرصت طلایی درمان را از بین ببرد [۱][۲].
وقتی علائم مشکوک به زایمان زودرس بروز میکند، تیم درمانی از چند ابزار مکمل برای تصمیمگیری استفاده میکند. سونوگرافی ترانسواژینال برای اندازهگیری طول سرویکس یکی از پایهایترین روشهاست؛ کوتاهشدن دهانه رحم پیش از هفته ۲۴ بارداری با افزایش خطر زایمان زودرس همراه است و استانداردهای اندازهگیری آن توسط انجمنهای تخصصی سونوگرافی زنان و زایمان تعیین شده تا نتایج بین مراکز مختلف قابل مقایسه باشد [۵].
آزمایش فیبرونکتین جنینی از ترشحات سرویکس-واژن نیز میتواند کمککننده باشد؛ منفی بودن این آزمایش در بازه زمانی نزدیک به علائم، احتمال زایمان قریبالوقوع را کاهش میدهد و میتواند از مداخلات یا بستری غیرضروری جلوگیری کند. پایش انقباضات با دستگاه تخصصی (تکودینامومتری) شدت، فاصله و منظمبودن انقباضات را ثبت میکند و به تفکیک انقباضات بیخطر براکستون هیکس از انقباضات واقعی زایمان کمک میکند.
در صورت شک به پارگی کیسه آب، معاینه با اسپکولوم استریل برای بررسی نشت مایع آمنیوتیک انجام میشود؛ آزمایشهای تکمیلی مانند بررسی pH ترشحات یا تستهای تخصصیتر میتوانند تشخیص را تأیید کنند. نمونهگیری ادرار و ترشحات واژینال برای رد یا تأیید عفونت نیز بخشی استاندارد از این ارزیابی است، چون درمان بهموقع عفونت گاهی میتواند روند پیشرونده انقباضات را متوقف کند. مجموع این یافتهها، نه یک آزمایش بهتنهایی، مسیر درمانی بعدی را تعیین میکند.
اگر تشخیص زایمان زودرس فعال تأیید شود، هدف اصلی تیم درمانی معمولاً بهتعویقانداختن زایمان بهاندازه کافی برای رساندن حداکثر فایده مداخلات به جنین است، نه لزوماً متوقفکردن کامل و دائمی زایمان. کورتیکواستروئیدهای پیش از تولد، در بازه مشخصی از هفتههای بارداری (عموماً بین هفته ۲۴ تا ۳۴، با در نظر گرفتن شرایط فردی) توسط پزشک تجویز میشوند تا بلوغ ریههای جنین سرعت بگیرد و خطر مشکلات تنفسی نوزاد کاهش یابد؛ این دارو باید فقط زیر نظر مستقیم پزشک و در بیمارستان مصرف شود و دوز آن کاملاً فردی تعیین میگردد [۲][۴].
در بارداریهای بسیار زودرس که خطر تولد قریبالوقوع وجود دارد، سولفات منیزیم گاهی برای محافظت عصبی جنین و کاهش خطر فلج مغزی بهکار میرود؛ مرورهای نظاممند نشان دادهاند این درمان در بازه سنی مشخصی از بارداری زودرس شدید میتواند مفید باشد، اما تجویز، دوز و مدت آن کاملاً باید توسط تیم پزشکی بیمارستانی و با پایش مستمر علائم حیاتی مادر انجام شود [۶].
داروهای توکولیتیک (کندکننده انقباضات رحمی) ممکن است برای ۴۸ ساعت استفاده شوند، عمدتاً با هدف فرصتدادن به کورتیکواستروئید برای اثرگذاری یا انتقال ایمن مادر به مرکزی با امکانات نوزادان ویژه؛ این داروها زایمان را برای همیشه متوقف نمیکنند و انتخاب و مدت مصرف آنها کاملاً فردی و پزشکی است [۷]. در صورت شک به عفونت یا پارگی کیسه آب، آنتیبیوتیکتراپی طبق پروتکل بیمارستانی آغاز میشود. برای زنانی با سابقه زایمان زودرس یا سرویکس کوتاه، پروژسترون واژینال یا تزریقی و در موارد منتخب، سرکلاژ (بخیه دهانه رحم)، بهعنوان اقدامات پیشگیرانه در بارداریهای بعدی در نظر گرفته میشوند؛ تصمیم نهایی همواره باید توسط پزشک یا ماما و بر اساس شرایط بالینی فرد گرفته شود، نه بر اساس تجربه یا مصرف خودسرانه دارو [۳][۴].
پیشگیری از زایمان زودرس همیشه صددرصد ممکن نیست، اما بخش قابلتوجهی از موارد با شناسایی زودهنگام ریسک و مراقبت مستمر قابل کاهش است. ویزیتهای منظم بارداری از همان سهماهه اول به تیم درمانی امکان میدهد سابقه پزشکی، طول سرویکس و عوامل خطر را بررسی و برنامه پیگیری متناسب طراحی کند. برای زنانی با سابقه زایمان زودرس قبلی یا سرویکس کوتاه، تجویز پروژسترون از سهماهه دوم به بعد یکی از مداخلات پیشگیرانهای است که در دستورالعملهای تخصصی زنان و زایمان مورد تأکید قرار گرفته است؛ این تصمیم باید توسط پزشک معالج گرفته شود [۳].
غربالگری و درمان بهموقع عفونتهای ادراری و واژینال، حتی در غیاب علائم آشکار در برخی گروههای پرخطر، میتواند از مسیرهای التهابی منجر به انقباضات زودهنگام پیشگیری کند. ترک سیگار، پرهیز از الکل و مواد مصرفی غیرضروری، و مدیریت بیماریهای زمینهای مانند فشار خون بالا یا دیابت بارداری (که غربالگری آن معمولاً بین هفته ۲۴ تا ۲۸ با FBS مرزی از ۹۲ میلیگرم بر دسیلیتر انجام میشود) بخش مهمی از برنامه پیشگیرانه است [۱].
تغذیه کافی و متعادل، رسیدن به وزن مناسب پیش از بارداری در صورت امکان، فاصلهگذاری منطقی بین بارداریها، و کاهش استرس مزمن نیز در کاهش خطر مؤثر شناخته شدهاند. سازمان بهداشت جهانی همچنین تأکید دارد که اقدامات مداخلهجویانه غیرضروری مانند زایمان زودهنگام برنامهریزیشده بدون اندیکاسیون پزشکی روشن باید محدود شود، زیرا خود میتواند به تولد زودرس ناخواسته منجر شود [۱]. آگاهی خود فرد از علائم هشدار و تماس سریع در صورت بروز آنها، شاید مؤثرترین و کمهزینهترین ابزار پیشگیری در دسترس هر مادر باردار باشد.
وقتی پزشک خطر زایمان زودرس را در بارداری تشخیص میدهد، نگرانی طبیعی است، اما اقدامات درست در خانه میتواند بخشی از مسیر مراقبتی را تکمیل کند. برخلاف باور رایج، استراحت مطلق در تخت برای همه زنان پرخطر فایده قطعی و یکسانی ندارد و مرورهای نظاممند نشان دادهاند این توصیه باید فردیسازی شود، نه یک دستور کلی برای همه؛ محدودیت فعالیت بیرویه حتی میتواند خطراتی مثل لخته خون را افزایش دهد [۷]. به همین دلیل، هرگونه توصیه به کاهش فعالیت باید مستقیماً از پزشک یا ماما گرفته شود و متناسب با شرایط فردی باشد.
نوشیدن آب کافی در طول روز، خالینگهداشتن مثانه، و پرهیز از بلندکردن اجسام سنگین یا فعالیت بدنی شدید معمولاً توصیههای عمومی و منطقی هستند. رعایت دقیق زمان مصرف داروهای تجویزشده، حضور بهموقع در ویزیتهای پیگیری، و آمادهداشتن اطلاعات تماس بیمارستان و مسیر رسیدن به آن، بخشی از آمادگی عملی است. شمارش روزانه حرکات جنین طبق روش توصیهشده توسط ماما یا پزشک، ابزار سادهای برای پایش وضعیت جنین در خانه است.
مهمتر از هر چیز، خانواده و همراهان باید علائم هشدار ذکرشده در بخشهای قبلی را بشناسند تا در غیاب یا ناتوانی موقت مادر برای ارزیابی خودش، بتوانند سریع واکنش نشان دهند. داشتن یک برنامه از پیش تعیینشده با تیم درمانی درباره اینکه در صورت بروز هر علامت با چه کسی و چگونه تماس گرفته شود، اضطراب دوران انتظار را کاهش میدهد و در لحظات حساس، سرعت عمل را بالا میبرد.
شواهد علمی نشان میدهند استراحت مطلق در تخت برای همه زنان دارای خطر زایمان زودرس فایده قطعی ندارد و میتواند عوارض جانبی مانند افزایش خطر لخته خون داشته باشد. توصیه به کاهش فعالیت باید فقط توسط پزشک یا ماما و متناسب با شرایط خاص هر فرد ارائه شود، نه بهصورت یک دستور کلی و خودسرانه.
انقباضات براکستون هیکس معمولاً نامنظم، بدون افزایش شدت، و با استراحت یا نوشیدن آب فروکش میکنند. انقباضات زایمان زودرس منظمتر هستند، تعداد آنها رفتهرفته زیاد میشود، با استراحت متوقف نمیشوند و میتوانند همراه با تغییر ترشحات، فشار لگنی یا کمردرد باشند. تشخیص قطعی این تفاوت نیازمند معاینه پزشکی و گاهی سونوگرافی است.
خیر، درمانهایی مثل توکولیتیکها معمولاً روند زایمان را برای مدت کوتاهی، اغلب حدود ۴۸ ساعت، به تأخیر میاندازند تا فرصت لازم برای اثرگذاری کورتیکواستروئید یا انتقال مادر به مرکز دارای بخش نوزادان ویژه فراهم شود، نه اینکه زایمان را برای همیشه متوقف کنند.
در بسیاری از موارد بله. نوزادان متولدشده پیش از هفته ۳۷ و بهویژه پیش از هفته ۳۴ اغلب به بستری در بخش مراقبت ویژه نوزادان نیاز دارند تا از نظر تنفس، تغذیه و دمای بدن پایش و پشتیبانی شوند. مدت و شدت این نیاز به سن دقیق بارداری و وضعیت بالینی نوزاد بستگی دارد.
سابقه زایمان زودرس یکی از عوامل خطر مهم برای بارداریهای بعدی است، اما به معنای تکرار حتمی نیست. با پیگیری دقیقتر، بررسی طول سرویکس، و در موارد مناسب تجویز پروژسترون یا سرکلاژ، میتوان خطر را در بارداریهای بعدی بهطور محسوسی کاهش داد.
در بارداریهای کمخطر شواهد قطعی برای این ارتباط وجود ندارد، اما در برخی شرایط پرخطر مشخص، مانند سرویکس کوتاه یا خونریزی فعال، پزشک ممکن است محدودیتهای موقتی توصیه کند. این موضوع باید مستقیماً با پزشک یا ماما درباره شرایط فردی مطرح شود.
طول سرویکس معمولاً با سونوگرافی ترانسواژینال اندازهگیری میشود، روشی دقیقتر از سونوگرافی شکمی برای این منظور. کوتاهشدن دهانه رحم پیش از هفته ۲۴ بارداری با افزایش خطر زایمان زودرس همراه است و نتیجه این بررسی میتواند در تصمیمگیری درباره پروژسترون یا پیگیریهای بیشتر مؤثر باشد.
فراماما پایش سلامت، مشاوره با ماما و روند هفتگی را رایگان در اختیارتان میگذارد
ورود به فراماما