بیشتر مشکلات شیردهی — از درد و ترک نوک پستان تا احتقان سینه یا نگرانی از کمبود شیر — از یک اتصال نادرست دهان نوزاد به سینه یا تعداد کم دفعات شیردهی شروع میشود. خوشبختانه در بیشتر موارد، با اصلاح پوزیشن، افزایش دفعات تخلیه سینه و کمکگرفتن از یک متخصص، این مشکلات بهطور کامل قابل حلاند. تیم فراماما در این مقاله قدمبهقدم کنار شماست تا بدانید در هر موقعیت دقیقاً چه کاری باید انجام دهید و کِی وقتش رسیده از یک متخصص کمک بگیرید.
سازمان جهانی بهداشت شیردهی انحصاری با شیر مادر را برای شش ماه اول زندگی نوزاد توصیه میکند. پس از آن هم بهتر است شیردهی همراه با تغذیه کمکی مناسب تا حداقل دو سالگی یا بیشتر ادامه پیدا کند [۱]. شیر مادر ترکیبی زنده و متغیر است؛ آنتیبادیها، آنزیمهای گوارشی و فاکتورهای رشد را در اختیار نوزاد میگذارد و متناسب با نیاز او در هر مرحله تغییر میکند. کلستروم روزهای اول هم غلظت بالایی از ایمونوگلوبولینها دارد و نقش مهمی در محافظت روده و دستگاه ایمنی نوزاد ایفا میکند.
از منظر مادر هم شیردهی فایده دارد: خطر خونریزی پس از زایمان را کم میکند، به بازگشت سریعتر رحم به اندازه طبیعی کمک میکند و در بلندمدت خطر برخی سرطانهای زنانه را کاهش میدهد؛ اینها جمعبندی راهنماهای بالینی است [۲]. با این حال، مسیر رسیدن به شیردهی راحت و پایدار همیشه ساده نیست. بسیاری از مادران در هفتههای اول با چالشهای فیزیکی و روانی روبهرو میشوند که اگر بدون حمایت بمانند، میتوانند به قطع زودرس شیردهی منجر شوند. شناخت زودهنگام این مشکلات و مراجعه بهموقع به مشاور شیردهی یا ماما، تفاوت بزرگی در تجربه مادر ایجاد میکند.
در هفتههای ابتدایی، اغلب مادران حداقل یکی از این چالشها را تجربه میکنند:
خوب است بدانید بخش بزرگی از این مشکلات موقتی است و با گذشت چند روز و اصلاح تکنیک برطرف میشود. اما برخی نشانهها — مثل تب، قرمزی گسترده روی سینه یا کاهش وزن غیرمعمول نوزاد — نیاز به بررسی پزشک یا ماما دارند. در این موارد نباید صرفاً منتظر بهبود خودبهخودی ماند.
علت شمار زیادی از دردها و مشکلات شیردهی، اتصال (لچ) نادرست است، نه لزوماً حساسیت پوستی مادر. در اتصال صحیح، دهان نوزاد باید کاملاً باز باشد و بخش بزرگی از بافت هاله اطراف نوک پستان — نه فقط خود نوک — داخل دهان او قرار بگیرد. چانه نوزاد باید به سینه بچسبد و لبها بهسمت بیرون برگردانده شده باشند. اگر اتصال درست باشد، مکیدن باید بیدرد یا با کمی کشش در ابتدای شیردهی باشد که بهسرعت فروکش میکند.
چند پوزیشن رایج و مؤثر عبارتاند از حالت گهوارهای متقاطع (Cross-cradle)، حالت زیربغلی یا فوتبالی (Football hold) که برای مادران با سزارین یا سینههای بزرگ مناسبتر است، و حالت پهلو به پهلو (Side-lying) که برای شیردهی شبانه راحتتر است. در هر پوزیشن، بدن نوزاد باید کاملاً رو به بدن مادر و شکم به شکم باشد، نه اینکه فقط سرش چرخانده شود؛ گوش، شانه و باسن نوزاد باید تقریباً روی یک خط قرار بگیرند. اگر پس از چند تلاش هنوز درد شدید یا صدای مکیدن نامنظم (کلیک) وجود دارد، بهترین کار مراجعه به یک مشاور شیردهی برای مشاهده مستقیم اتصال است، چون اصلاح زودهنگام از تشدید ترک نوک پستان و کاهش تدریجی شیردهی پیشگیری میکند [۲][۳].
درد خفیف و کوتاهمدت در روزهای نخست شیردهی نسبتاً شایع است. اما دردی که در طول کل شیردهی ادامه دارد یا با ترک و خونریزی همراه است، طبیعی نیست. شایعترین علت، اتصال نادرست است؛ علل دیگر شامل استفاده نامناسب از شیردوش، عفونت قارچی نوک پستان (که معمولاً با سوزش، قرمزی و گاهی درد عمیقتر در پشت سینه همراه است) و در موارد نادرتر، فرنولوم زبانی کوتاه در نوزاد است که مانع مکیدن مؤثر میشود.
برای مراقبت روزمره، بین شیردهیها نوک پستان را خشک نگه دارید، چند قطره از شیر خودتان روی آن بمالید و اجازه دهید هوا آن را طبیعی خشک کند. در صورت نیاز، پمادهای لانولین خالص هم میتوانند کمککننده باشند. تغییر پوزیشن شیردهی در هر نوبت از فشار مکرر روی یک نقطه ثابت میکاهد و اجازه میدهد فشار مکیدن روی نقاط مختلف نوک پستان توزیع شود؛ شروع شیردهی از سینه کمدردتر هم میتواند کمی از فشار اولیه مکیدن روی سینه آسیبدیده بکاهد.
اگر ترکها عمیق شوند، خونریزی کنند یا نشانه عفونت (ترشح، بوی نامطبوع، درد افزایشیابنده) دیده شود، مراجعه به پزشک یا ماما ضروری است. هرگز شیردهی را بهطور ناگهانی و بدون تخلیه جایگزین سینه قطع نکنید، چرا که این کار خطر احتقان و انسداد مجاری را افزایش میدهد [۲].
احتقان سینه معمولاً بین روز دوم تا پنجم پس از زایمان رخ میدهد، یعنی زمانی که تولید شیر بهسرعت افزایش مییابد. سینهها سفت، متورم و گاهی دردناک میشوند و ممکن است اتصال نوزاد را دشوارتر کنند، چون بافت متورم شکل هاله پستان را تغییر میدهد. بهترین راه پیشگیری، شیردهی مکرر و بدون فاصله طولانی است، بهویژه در هفتههای اول. پیش از شیردهی، کمپرس گرم یا دوش گرم کوتاه به نرمشدن سینه و شروع راحتتر جریان شیر کمک میکند؛ بعد از شیردهی، کمپرس سرد یا برگ کلم سرد — که در برخی راهنماهای بالینی بهعنوان روش سنتی و کمخطر ذکر شده — میتواند التهاب را کاهش دهد.
انسداد مجرای شیر زمانی رخ میدهد که بخشی از مجاری بهطور موضعی مسدود شود و تودهای حساس و محدود در یک ناحیه سینه احساس شود، معمولاً بدون تب یا با تب خفیف. ماساژ آرام از سمت توده بهسوی نوک پستان، همزمان با شیردهی یا شیردوشی، همراه با تغییر پوزیشنها برای تخلیه بهتر تمام نواحی سینه، معمولاً در یک تا دو روز مشکل را برطرف میکند. اگر توده باقی بماند، بزرگتر شود یا با تب همراه شود، باید به پزشک مراجعه کرد تا احتمال ماستیت یا در موارد نادر آبسه بررسی شود [۱][۲].
ماستیت التهاب یا عفونت بافت سینه است که معمولاً از یک انسداد مجرای درماننشده یا ترک نوک پستان — که راه ورود باکتری میشود — شروع میگردد. علائم آن شامل قرمزی موضعی است که گاهی بهشکل خطی یا گوهای گسترش مییابد، همراه با درد و گرمی موضعی. تب معمولاً بالای ۳۸ درجه است و میتواند با لرز و علائم شبهآنفلوانزا مانند بدندرد و خستگی ناگهانی همراه باشد.
نکته مهمی که بسیاری از مادران نمیدانند این است که در صورت ابتلا به ماستیت، نباید شیردهی از سینه درگیر را متوقف کرد. برعکس، ادامه تخلیه منظم سینه — از طریق شیردهی یا شیردوشی — بخشی از درمان است و شیر مادر برای نوزاد سالم باقی میماند. استراحت کافی، مایعات فراوان و کمپرس گرم پیش از تخلیه معمولاً به بهبود کمک میکند.
اما اگر تب ادامهدار باشد، علائم پس از ۲۴ ساعت بدتر شود یا خطوط قرمز واضحی روی سینه ببینید، مراجعه فوری به پزشک برای بررسی نیاز به درمان دارویی ضروری است؛ ماستیت درماننشده میتواند به آبسه پستان پیشرفت کند [۲][۵]. تشخیص و تجویز دقیق درمان باید تنها توسط پزشک یا ماما انجام شود؛ مادر هرگز نباید بر اساس تجربه دیگران خودسرانه دارو مصرف کند.
یکی از رایجترین دلایل قطع زودهنگام شیردهی، تصور نادرست درباره کمبود شیر است. در بسیاری از موارد تولید شیر کافی است، اما رفتار طبیعی نوزاد — شیرخوردن مکرر، بیدارشدن شبانه، خواستن شیر کوتاهمدت بعد از یک وعده کامل — به اشتباه علامت کمبود تفسیر میشود. نشانههای واقعی دریافت ناکافی شامل کمترشدن تعداد پوشک خیس از حد انتظار سنی، ادرار بسیار تیره و کمحجم پس از روزهای اول، کاهش وزن بیش از حد طبیعی در هفته اول یا برنگشتن به وزن تولد تا حدود دو هفتگی، و بیحالی یا بیقراری مستمر نوزاد است.
تولید شیر بر اساس اصل عرضه و تقاضا کار میکند؛ هرچه سینه بیشتر و مکررتر تخلیه شود، بدن مادر سیگنال تولید بیشتر دریافت میکند. شیردهی مکرر (معمولاً هر ۲ تا ۳ ساعت در نوزادان تازهمتولد)، تماس پوستبهپوست، تخلیه کامل هر سینه پیش از تعویض، آبرسانی و تغذیه کافی مادر، و کاهش استرس، همگی به حفظ و افزایش تولید شیر کمک میکنند. برخی مادران متوجه میشوند سینههایشان نسبت به روزهای اول کمتر پُر یا سنگین احساس میشود؛ این تغییر معمولاً طبیعی است و نشانه تنظیمشدن تولید شیر با نیاز نوزاد است، نه لزوماً کاهش شیر. تکمیل با شیر خشک بدون توصیه پزشکی میتواند تقاضای سینه را کاهش دهد و در بلندمدت واقعاً تولید شیر را کم کند، بنابراین این تصمیم باید همراه با ارزیابی وزنگیری نوزاد توسط پزشک یا ماما گرفته شود [۱][۳].
برای مادرانی که قصد بازگشت به کار یا فاصلهگرفتن موقت از نوزاد را دارند، آشنایی با شیردوشی و نگهداری صحیح شیر اهمیت زیادی دارد. بهتر است شیردوشی چند هفته پیش از بازگشت به کار بهتدریج شروع شود تا هم ذخیرهای فراهم شود و هم بدن به الگوی جدید عادت کند. شیردوشی در همان ساعاتی که معمولاً نوزاد شیر میخورد، به حفظ حجم تولید شیر کمک میکند و از احتقان ناخواسته در ساعات کاری پیشگیری میکند.
بهطور کلی و بر اساس دستورالعملهای بینالمللی، شیر دوشیدهشده در دمای اتاق برای چند ساعت، در یخچال برای چند روز و در فریزر برای چند ماه قابل نگهداری ایمن است. دستورالعمل دقیق زمانبندی میتواند بسته به منبع اندکی متفاوت باشد، بنابراین بهتر است روی هر ظرف برچسب تاریخ بزنید و شیر تازهتر را زودتر مصرف کنید [۱].
شیر ذخیرهشده را در مایکروویو گرم نکنید، چون گرمای ناهمگون میتواند برخی آنزیمهای مفید را از بین ببرد و خطر سوختگی دهان نوزاد را افزایش دهد؛ گرمکردن تدریجی در ظرف آب گرم روش ایمنتری است. استفاده از یک شیردوش با اندازه فلنج مناسب هم برای پیشگیری از درد و آسیب نوک پستان در شیردوشی طولانیمدت اهمیت دارد؛ فلنج نامناسب یکی از دلایل کمتر شناختهشده درد و کاهش کارایی شیردوشی است.
مادر شیرده نیازی به رژیم غذایی خاص یا محدودیت شدید ندارد. تغذیه متنوع شامل پروتئین، غلات کامل، سبزیجات، میوه و منابع چربی سالم، همراه با آبرسانی کافی در طول روز، به حفظ انرژی و کیفیت شیردهی کمک میکند. تشنگی مکرر در دوران شیردهی طبیعی است؛ بهتر است هر بار پیش یا حین شیردهی یک لیوان آب در دسترس داشته باشید.
مصرف کافئین با دوز متوسط معمولاً بیخطر تلقی میشود، اما مصرف زیاد میتواند در برخی نوزادان با بیقراری یا اختلال خواب همراه باشد. مصرف الکل بهتر است محدود باشد و در فاصله زمانی مناسب از شیردهی بعدی انجام شود؛ سیگارکشیدن هم به دلایل متعدد — از جمله انتقال مواد مضر به شیر و افزایش خطر سندرم مرگ ناگهانی نوزاد — باید کنار گذاشته شود. مهمتر از همه، هیچ دارویی، حتی داروهای بدوننسخه یا گیاهی، نباید بدون مشورت با پزشک یا ماما در دوران شیردهی مصرف شود، زیرا برخی داروها میتوانند به شیر منتقل شوند یا حتی بر خود تولید شیر اثر بگذارند [۲][۴]. رژیمهای سخت لاغری یا محدودیت کالری شدید هم در این دوره توصیه نمیشود، چون میتواند انرژی مادر و در پی آن روند شیردهی را تحت تأثیر قرار دهد.
برخی نشانهها نیاز به بررسی سریعتر توسط پزشک، ماما یا مشاور شیردهی دارند و نباید صرفاً به گذر زمان سپرده شوند:
بسیاری از مراکز درمانی و بیمارستانهای دوستدار کودک مشاوران تخصصی شیردهی دارند که میتوانند در همان جلسه اول، ریشه مشکل را شناسایی و راهکار عملی ارائه دهند [۱][۶]. یادتان باشد پرسیدن سؤال و درخواست کمک، نشانه ضعف نیست؛ نشانه مادری آگاه و مسئول است.
خیر، درد شدید یا مستمر طبیعی نیست. حساسیت خفیف و کوتاهمدت در روزهای اول ممکن است رخ دهد، اما دردی که در طول کل شیردهی ادامه دارد معمولاً نشانهٔ اتصال نادرست، عفونت قارچی یا مشکلی مانند فرنولوم زبانی کوتاه در نوزاد است و باید توسط ماما یا مشاور شیردهی بررسی شود.
نه لزوماً. شیرخواستن مکرر بخشی طبیعی از الگوی رشد و تنظیم عرضهوتقاضای شیر است، بهخصوص در دورههای جهش رشد. نشانهٔ واقعی کمبود شیر، تعداد کم پوشک خیس، ادرار تیره یا کاهش وزن غیرطبیعی است که باید توسط پزشک ارزیابی شود.
هر دارویی، از جمله داروهای بدوننسخه یا گیاهی، باید پیش از مصرف با پزشک یا ماما مشورت شود، زیرا برخی ترکیبات میتوانند به شیر منتقل شوند یا بر تولید شیر اثر بگذارند. هرگز خودسرانه دارو مصرف یا تجویز نکنید.
بهطور کلی شیر دوشیدهشده در یخچال برای چند روز قابل نگهداری امن است، اما مدت دقیق ممکن است بسته به دستورالعمل مرکز درمانی متفاوت باشد. بهترین روش، برچسبزدن تاریخ روی هر ظرف و مصرف شیر تازهتر زودتر است.
احتقان سینه بهخودیخود معمولاً خطرناک نیست و با شیردهی مکرر، کمپرس گرم پیش از شیردهی و کمپرس سرد بعد از آن بهبود مییابد. اما اگر با تب، توده مقاوم یا قرمزی گسترده همراه شود، باید احتمال ماستیت را با پزشک بررسی کرد.
افزایش تعداد پوشک خیس در روزهای اول، ادرار روشنرنگ، بازگشت به وزن تولد تا حدود دو هفتگی، و آرامشدن نوزاد پس از شیردهی نشانههای خوبی هستند. در صورت تردید، وزنگیری نوزاد باید توسط پزشک یا ماما پیگیری شود.
کافئین با دوز متوسط معمولاً بیخطر است اما مصرف زیاد میتواند بیقراری نوزاد را افزایش دهد. الکل بهتر است محدود شود و در فاصلهٔ زمانی مناسب از شیردهی بعدی مصرف گردد؛ در هر صورت مشورت با پزشک توصیه میشود.
فراماما پایش سلامت، مشاوره با ماما و روند هفتگی را رایگان در اختیارتان میگذارد
ورود به فراماما